Jak mówi mądre przysłowie:
„W życiu pewne są tylko śmierć i podatki.”
Dziś dowiesz się, czym są podatki, jakie są ich rodzaje oraz jak działa podatek dochodowy PIT.
Czym są podatki? Definicja
Definicja podatku została określona w Ustawie o ordynacji podatkowej z dnia 29 sierpnia 1997 roku (tak, ta ustawa ma aż 351 stron! 😅).
Zgodnie z art. 6, podatek to:
„Publicznoprawne, nieodpłatne, przymusowe oraz bezzwrotne świadczenie pieniężne na rzecz Skarbu Państwa, województwa, powiatu lub gminy, wynikające z ustawy podatkowej.”
Warto zwrócić uwagę na słowa „przymusowe” i „bezzwrotne” – to klucz do zrozumienia, czym jest podatek.
Rodzaje podatków w Polsce (13 podstawowych)
1. Podatki bezpośrednie (płacone od dochodu lub majątku)
| Nazwa podatku | Kto płaci? |
|---|---|
| PIT – Podatek dochodowy od osób fizycznych | Osoby fizyczne (pracownicy, przedsiębiorcy, emeryci) |
| CIT – Podatek dochodowy od osób prawnych | Firmy (spółki z o.o., S.A., fundacje) |
| Podatek rolny | Rolnicy (od gruntów rolnych) |
| Podatek leśny | Właściciele lasów |
| Podatek od nieruchomości | Osoby fizyczne, firmy (od budynków, gruntów) |
| Podatek od spadków i darowizn | Osoby otrzymujące spadek lub darowiznę |
| PCC – Podatek od czynności cywilnoprawnych | Osoby zawierające umowy (np. kupno-sprzedaż, pożyczki) |
| Podatek od środków transportowych | Właściciele dużych pojazdów (np. tiry, autobusy) |
| Podatek tonażowy | Armatorzy statków (alternatywa do CIT) |
| Podatek od wydobycia niektórych kopalin | Firmy wydobywcze (miedź, srebro, gaz, ropa) |
2. Podatki pośrednie (wliczone w cenę towarów i usług)
| Nazwa podatku | Opis |
|---|---|
| VAT – Podatek od towarów i usług | Dodawany do większości produktów i usług |
| Akcyza – Podatek akcyzowy | Na alkohol, papierosy, paliwo |
| Podatek od gier | Na działalność hazardową |
Czym jest PIT?
Dzisiaj skupimy się na podatku PIT – czyli podatku dochodowym od osób fizycznych. Nazwa PIT to skrót od angielskiego Personal Income Tax, co dosłownie oznacza „osobisty podatek dochodowy”. Taki podatek funkcjonuje w większości krajów świata i obejmuje dochodowy charakter podatku – czyli płacimy go od pieniędzy, które zarabiamy.
PIT w Polsce dotyczy dochodów osiąganych z różnych źródeł.
Do tych źródeł należą:
- Praca na etacie (umowa o pracę)
- Umowy cywilnoprawne (umowy zlecenia i umowy o dzieło)
- Działalność gospodarcza (na zasadach ogólnych, podatkiem liniowym lub ryczałtem)
- Emerytury i renty
- Dochody z najmu i dzierżawy (np. wynajem mieszkań, lokali użytkowych)
- Dochody kapitałowe – np. odsetki bankowe, zyski z giełdy, dywidendy, sprzedaż akcji
Kto musi rozliczyć PIT?
Obowiązek rozliczenia podatku PIT dotyczy każdej osoby, która ukończyła 18 lat i osiąga dochody. Jeżeli ktoś rozpoczął pracę lub prowadzi działalność gospodarczą – musi pamiętać o corocznym rozliczeniu z fiskusem.
👉 Dzieci, które nie osiągają własnych dochodów, są najczęściej rozliczane przez rodziców w ramach wspólnego zeznania.
Kogo jeszcze obejmuje obowiązek PIT?
Polskich rezydentów podatkowych – czyli osoby, które:
- mają ośrodek interesów życiowych w Polsce (np. rodzina, praca, majątek), lub
- przebywają w Polsce powyżej 183 dni w roku.
Rezydenci podatkowi Polski są zobowiązani do płacenia podatku PIT od całości swoich dochodów, także tych uzyskiwanych za granicą.
Kiedy i jak rozliczamy PIT?
PIT to podatek rozliczany rocznie. Oznacza to, że co roku – do 30 kwietnia – musimy złożyć odpowiedni formularz PIT w urzędzie skarbowym (obecnie najczęściej online, przez e-Urząd Skarbowy).
W formularzu podajemy informacje o:
- naszych dochodach z całego poprzedniego roku,
- zapłaconych zaliczkach na podatek,
- przysługujących ulgach i odliczeniach.
Na tej podstawie urząd skarbowy wylicza, czy mamy jeszcze coś dopłacić, czy może dostaniemy zwrot podatku.
Kto nie płaci PIT lub jest zwolniony z tego podatku?
Chociaż PIT obejmuje większość osób osiągających dochody, istnieją wyjątki, które zwalniają z obowiązku zapłaty tego podatku. Zwolnienie z podatku nie oznacza jednak braku obowiązku złożenia zeznania PIT do urzędu skarbowego 😉
Osoby nieosiągające dochodu powyżej kwoty wolnej od podatku
Od 2022 roku kwota wolna od podatku wynosi 30 000 zł rocznie. Jeśli Twoje roczne dochody nie przekroczą tej kwoty, nie zapłacisz PIT, nawet jeśli formalnie podlegasz pod ten podatek.
Młodzi do 26. roku życia – ulga dla młodych
Osoby do 26. roku życia nie płacą PIT do kwoty 85 528 zł rocznie. Zwolnienie dotyczy:
- wynagrodzenia z umów o pracę,
- umów zlecenia.
Jeśli młody pracownik zarobi więcej niż 85 528 zł, to od nadwyżki zapłaci PIT.
Emeryci i renciści
Jeśli wysokość świadczeń (emerytur, rent) nie przekracza 30 000 zł rocznie, nie zapłacą PIT.
Od 2022 roku część emerytury lub renty objęta jest kwotą wolną, więc podatek dotyczy tylko nadwyżki ponad 30 000 zł.
Dochody zwolnione z PIT
Niektóre źródła dochodów w ogóle nie podlegają PIT, np.:
- Alimenty (do określonego limitu – np. alimenty na dzieci do 25. roku życia).
- Zasiłki i świadczenia socjalne, np. program 800+.
- Odszkodowania, np. za szkody majątkowe, wypłaty z ubezpieczeń.
Działalność na ryczałcie
Osoby prowadzące działalność gospodarczą opodatkowaną ryczałtem od przychodów ewidencjonowanych nie płacą klasycznego PIT od dochodu, ale ryczałt od przychodu – to inna forma podatku, liczona od uzyskanego przychodu, bez pomniejszania o koszty.
Krótko podsumowując, każda osoba, która uzyskuje dochody, powinna zapłacić od nich podatek dochodowy.
Przychód, Dochód?
Aby odprowadzić podatek od dochodu, musimy osiągnąć przychód wyższy niż koszty. Dochód to różnica między przychodem a kosztami. Jeśli prowadząc jednoosobową działalność gospodarczą suma kosztów przewyższy przychody, powstaje strata. W takim przypadku nie mamy dochodu, który mógłby zostać opodatkowany.
Najpopularniejsze rodzaje dochodów
Umowa o pracę, zlecenie, o dzieło, emerytura i renta
Dochód najczęściej uzyskujemy z pracy na umowie o pracę (etat), umowy zlecenie, umowy o dzieło, emerytury oraz renty. W takim przypadku wyznacznikiem obliczania podatku są tzw. progi podatkowe. Obecnie w Polsce istnieją dwa progi podatkowe: 12% i 32%. Podatnik ma obowiązek zapłacić 12% od dochodu, jeżeli zarobił mniej niż 120 000 zł. Dochód powyżej tej kwoty jest opodatkowany stawką 32%. Oczywiście dotyczy to tylko części dochodu przekraczającej 120 000 zł. Dodatkowo stosowana jest kwota wolna od podatku w wysokości 30 000 zł.
Warto również wspomnieć o składce zdrowotnej, która wynosi 9%. Mimo że na papierze jest to składka zdrowotna, w praktyce działa jak zwykły podatek, ponieważ jest liczona już od pierwszej zarobionej złotówki. W związku z tym realne progi podatkowe to 21% oraz 41%. Więcej na temat obliczania wysokości składek i podatku można znaleźć w artykule o wynagrodzeniu brutto i netto, gdzie szczegółowo pokazuję, jak liczymy wynagrodzenie netto.
Rozliczenie osób prowadzących jednoosobową działalność gospodarczą
Osoby prowadzące jednoosobową działalność gospodarczą (JDG) lub wynajem nieruchomości na ryczałcie mają do wyboru trzy opcje rozliczenia podatku dochodowego:
- Zasady ogólne (dwa progi 12% i 32%) – dochód oblicza się jako przychody minus koszty, a podatek nalicza się według tych samych zasad, co dla osób zatrudnionych na etacie, w tym z kwotą wolną od podatku i ulgami.
- Podatek liniowy (19%) – stały podatek w wysokości 19%, niezależnie od wysokości dochodu, bez kwoty wolnej i ulg.
- Ryczałt – podatek jest liczony od przychodu, bez uwzględniania kosztów. Stawki zależne od rodzaju wykonywanej działalności (np. 8,5%, 12%, 15% itd.).
Zyski kapitałowe
Osoby fizyczne osiągające zyski kapitałowe z różnych źródeł, takich jak:
- zyski z giełdy (sprzedaż akcji, obligacji, ETF),
- dywidendy od spółek,
- zyski z funduszy inwestycyjnych,
- zyski z kryptowalut (rozliczane również w ramach tego podatku),
opodatkowane są stałą stawką 19% od zysku (dochodu), znaną potocznie jako podatek Belki. Nazwa pochodzi od Marka Belki, który w 2002 roku, będąc ministrem finansów, wprowadził ten podatek do polskiego systemu podatkowego. Formalnie nazywa się to podatkiem od dochodów z kapitałów pieniężnych.
Czego potrzebujesz, żeby rozliczyć PIT?
Aby rozliczyć się z urzędem skarbowym, najpierw musimy otrzymać odpowiedni formularz PIT, na podstawie którego urząd będzie wiedział, ile zarobiliśmy i ile zapłaciliśmy podatku w danym roku. Osoby na działalności gospodarczej muszą samodzielnie wszystko obliczyć.
Różne instytucje przekazują Ci formularze PIT (zazwyczaj elektronicznie), ponieważ to one wypłacają Ci pieniądze i odprowadzają zaliczki na podatek dochodowy. Dokumenty PIT stanowią potwierdzenie, że np. pracowałeś, otrzymałeś emeryturę, zasiłek lub zarobiłeś lub straciłeś na giełdzie. Są to następujące formularze:
- PIT-11 od pracodawcy,
- PIT-11A, PIT-40A od ZUS,
- PIT-8C od banku/maklera.
Taki formularz jest również przesyłany do właściwego Urzędu Skarbowego.
PIT-11 od pracodawcy pokazuje, ile zarobiłeś i ile zaliczek na podatek potrącił i wpłacił pracodawca do urzędu skarbowego. Na koniec roku zarówno Ty, jak i urząd skarbowy, możecie sprawdzić, czy wszystko się zgadza.
Na podstawie tych danych wypełniasz odpowiedni formularz PIT:
- PIT-37 – dla pracowników, emerytów, rencistów (w przypadku PIT-11, PIT-11A, PIT-40A),
- PIT-38 – dla osób zarabiających na inwestycjach, giełdzie, odsetkach (w przypadku PIT-8C).
Dla innych źródeł dochodów:
- PIT-36 – dla osób prowadzących jednoosobową działalność gospodarczą (na zasadach ogólnych),
- PIT-36L – dla osób prowadzących jednoosobową działalność gospodarczą rozliczających się liniowo,
- PIT-28 – dla osób rozliczających się na ryczałcie (w tym z wynajmu).
Dzięki tym formularzom urząd skarbowy ma pełną wiedzę na temat Twoich dochodów i podatków, a Ty możesz prawidłowo rozliczyć się z fiskusem.
Jak rozliczyć PIT-37 oraz PIT-38?
Rozliczanie PIT-37 i PIT-38 jest prostsze, niż mogłoby się wydawać, ponieważ w dużej mierze proces obliczania podatku jest automatyczny. Naszym zadaniem jest jedynie sprawdzenie, czy wszystko się zgadza. W najprostszym przypadku wystarczy kliknąć „potwierdź”, aby zaakceptować zeznanie podatkowe.
Na co warto zwrócić uwagę?
Zanim potwierdzimy zeznanie, warto pamiętać, że mamy prawo do przekazania części naszego podatku dochodowego (maksymalnie 1,5%) na rzecz wybranej organizacji pożytku publicznego (OPP). Wystarczy wpisać numer KRS organizacji w odpowiednim miejscu formularza. Dodatkowo możemy wskazać cel szczegółowy, na który chcemy przeznaczyć naszą pomoc.
Jeśli przysługują nam jakiekolwiek ulgi podatkowe, musimy je uwzględnić samodzielnie w formularzu PIT. Przykładami takich ulg są:
- ulga na dziecko,
- ulga na IKZE (Indywidualne Konto Zabezpieczenia Emerytalnego),
- inne ulgi dostępne w polskim systemie podatkowym.
Więcej o ulgach znajdziesz w osobnym artykule na ten temat.
Automatyczna akceptacja zeznania – czy to dobre rozwiązanie?
Jeśli z jakiegoś powodu nie podejmiemy żadnych działań, nasz formularz PIT zostanie automatycznie zaakceptowany po upływie terminu (do końca kwietnia). Jednak nie zalecam całkowicie polegać na automatycznej akceptacji, ponieważ czasami mogą wystąpić błędy. W moim przypadku pracodawca wysłał dwa razy formularz do urzędu skarbowego za jedno zlecenie, co spowodowało, że mój przychód został uwzględniony podwójnie. W wyniku tego błędu wyszło, że miałem do zapłaty dodatkowe 1000 zł podatku. Choć pracodawca wysłał pismo informujące o błędzie, to i tak ja musiałem sam poprawić te dane w formularzu.
Jeżeli chcemy świadomie podchodzić do naszych finansów, powinniśmy dokładnie przejrzeć nasz PIT, zanim go zaakceptujemy. Przy okazji warto sprawdzić, ile odprowadziliśmy podatków i składek w ciągu roku.
PIT-38 a zyski kapitałowe
PIT-38 dotyczy zysków kapitałowych, takich jak sprzedaż akcji, kryptowalut oraz wypłata dywidendy.
Warto jednak pamiętać, że niektóre dochody kapitałowe – na przykład odsetki z lokat bankowych czy obligacji skarbowych – nie wymagają samodzielnego rozliczenia, ponieważ podatek w wysokości 19% jest pobierany automatycznie przez instytucję finansową w momencie wypłaty środków.
W takich przypadkach:
- nie wykazujemy ich w formularzu PIT-38,
- nie otrzymujemy również PIT-8C, ponieważ obowiązek poboru podatku został już spełniony „u źródła”.
Dobrze jest pamiętać, że straty z lat ubiegłych mogą obniżyć dochód do opodatkowania w bieżącym roku. Dlatego nawet jeśli w kolejnych latach uzyskamy niewielki dochód, może on zostać zniwelowany przez większą stratę z wcześniejszych lat.
Zaokrąglenie podatkowe
Na koniec pamiętajmy, że zarówno dochód, jak i podatek dochodowy są zaokrąglane do pełnych złotych.
Dokładne zasady określa art. 63 § 1 Ordynacji podatkowej, który mówi, że końcówki kwot wynoszące mniej niż 50 groszy pomija się, a końcówki wynoszące 50 groszy i więcej zaokrągla się w górę do pełnego złotego. Przykładowo:
- jeśli mamy do zapłaty 999,56 zł – podatek wyniesie 1000 zł,
- jeśli wyjdzie nam 999,45 zł – zapłacimy 999 zł.
